Despotovac i Gornja Resava: Viteška Manasija, Resavska pećina i vodopad Veliki buk u Lisinama

Na mestu gde se pitoma dolina Velike Morave postepeno uzdiže ka krečnjačkim masivima Beljanice i Kučajskih planina, u slivu bistre planinske reke Resave, prostire se jedan od turistički najbogatijih i sadržajno najraznovrsnijih predela istočne i centralne Srbije – opština Despotovac i oblast Gornje Resave. Malo koja destinacija na Balkanskom poluostrvu omogućava putniku da u prečniku od svega dvadesetak kilometara u istom danu zakorači u monumentalno srednjovekovno utvrđenje despota Stefana Lazarevića, spusti se u podzemne kristalne dvorane stare desetine miliona godina, oseti svežinu najvišeg bigrenog vodopada u podnožju Beljanice i upozna najstariji aktivni rudnik mrkog uglja u Srbiji.

Gornja Resava nije prostor koji se obilazi u žurbi. Njena privlačnost leži u skladnom spoju duhovnog mira, netaknute karsne prirode, dubokih kanjona, prašumskih bukovih rezervata i autentičnog gostoprimstva resavskih domaćina. U nastavku donosimo sveobuhvatan vodič kroz kulturne spomenike, prirodne fenomene, izletničke rute, gastronomiju i smeštajne kapacitete Despotovca i njegove okoline.

Geografski položaj i prirodni identitet Gornje Resave

Teritorija opštine Despotovac pripada Pomoravskom upravnom okrugu, ali po svojim geomorfološkim, hidrografskim i klimatskim odlikama predstavlja prirodnu sponu između Šumadije i Velikog Pomoravlja na zapadu i karpatsko-balkanskog planinskog luka (Homolja i Kučaja) na istoku. Sam grad Despotovac, koji je svoje današnje ime dobio 1882. godine ukazom kralja Milana Obrenovića u čast despota Stefana Lazarevića (nekadašnje selo Vojnik), smešten je na izlasku reke Resave iz klisure u prostranu aluvijalnu ravan.

Istočno od grada i manastira Manasije otvara se planinski prostor Gornje Resave, uklješten između venaca Beljanice (najviši vrh 1.339 m) na severu i nepregledne visoravni Kučaja na jugu. Ovaj karsni predeo izgrađen od debelih naslaga mezozojskog krečnjaka obiluje ponornicama, kraškim poljima, dubokim jamama, stotinama pećina, snažnim vrelima i slapovima. Zbog izuzetne očuvanosti šumskih ekosistema i odsustva teške zagađivačke industrije u višim planinskim zonama, čitavo područje Beljanice i Kučaja predstavlja prvorazrednu ekološku oazu i jedno od najvećih nenaseljenih šumskih prostranstava u ovom delu Evrope.

Manastir Manasija (Resava): Viteška tvrđava i svetionik pismenosti

Svega dva kilometra istočno od Despotovca, u slikovitoj klisuri na desnoj obali reke Resave, uzdiže se manastir Manasija (izvorno Resava), zadužbina i grobnica srpskog despota Stefana Lazarevića, sina kneza Lazara. Gradnja ovog veličanstvenog kompleksa započela je 1407. godine i trajala je, sa prekidima usled ratnih pohoda, sve do 1418. godine, kada je hram posvećen Svetoj Trojici svečano osveštan na Saboru u prisustvu patrijarha Kirila i najviših crkvenih i državnih velikodostojnika.

Srednjovekovna fortifikacija bez premca

Ono što Manasiju na prvi pogled izdvaja od svih drugih srpskih manastira jeste njen moćni odbrambeni sistem. Suočen sa stalnom osmanskom opasnošću početkom petnaestog veka, despot Stefan je svoju zadužbinu opasao impresivnim kamenim utvrđenjem po najvišim dometima tadašnje vojne arhitekture:

• Jedanaest visokih kula povezanih debelim odbrambenim bedemima sa zupcima i strelnicama (mašikulama) zatvara nepravilni dvanaestougaoni prostor manastirske porte.
• Najdominantnija građevina utvrđenja je Despotova kula (donžon kula) na severnoj strani, visoka preko trideset metara, sa pet spratova i masivnim kamenim zidovima debljine preko tri metra, koja je služila kao poslednje utočište u slučaju opsade.
• Oko čitavog utvrđenja nalazio se još jedan niži spoljni odbrambeni zid (mali grad) i duboki rov koji se u srednjem veku punio vodom iz reke Resave, dok se u tvrđavu ulazilo sa zapadne strane preko pokretnog drvenog mosta.

Crkva Svete Trojice, freske i Resavska škola

U središtu utvrđene porte uzdiže se petokupolna crkva Svete Trojice. Iako po tlocrtu (razvijeni trikonhos upisanog krsta) pripada moravskoj stilskoj grupi, njene fasade nisu građene naizmeničnim redovima kamena i opeke sa bogatom keramoplastičnom rozetom, već od fino tesanih blokova peščara i sige, što joj daje strogu vitešku monumentalnost blisku raškoj školi.

Unutrašnjost hrama čuva jedno od najvrednijih ostvarenja čitavog vizantijskog i starog srpskog slikarstva. Iako je tokom viševekovne osmanske okupacije (od 1458. godine, kada je u manastiru bila smeštena turska vojna posada) znatan deo živopisa uništen, preostala trećina fresaka pleni aristokratskom elegancijom, plemenitim licima i bogatom upotrebom skupocene vizantijsko-plave boje (lazurita) i čistog zlata. Među najčuvenijim kompozicijama izdvajaju se:

• Ktitorski portret despota Stefana Lazarevića na zapadnom zidu, gde je vladar u raskošnoj odori posutoj dvoglavim orlovima prikazan kako Svetoj Trojici prinosi maketu manastira, dok mu anđeo sa neba polaže venac na glavu.
• Sveti ratnici u donjoj zoni pevnica (Sveti Nikita, Sveti Teodor Tiron, Sveti Teodor Stratilat, Sveti Merkurije), naslikani kao mladi vitezovi u sjajnim oklopima sa mačevima, kopljima i lukovima, koji verno odražavaju viteški duh dvora despota Stefana, člana elitnog evropskog Reda zmaja.
• Nebeski Jerusalim i Prorok Zaharija u oltarskom prostoru i kupolnim svodovima.

U neposrednoj blizini crkve nalaze se impresivni ostaci monumentalne srednjovekovne manastirske trpezarije (dimenzija 32 sa 17 metara), koja je imala prizemlje i sprat i mogla da primi preko dve stotine ljudi. Upravo u ovom zdanju i okolnim kelijama radila je znamenita Resavska prepisivačka i pravopisna škola, na čelu sa učenim filozofom i biografom Konstantinom Filozofom. Tu su prevođena, ispravljana i prepisivana bogoslužbena, istorijska i filozofska dela koja su postavila normu srpskoslovenske pismenosti sve do osamnaestog veka.

Prilikom arheoloških istraživanja u južnom delu naosa crkve 2006. godine, ispod kamene ploče otkrivena je vladarska grobnica čija je antropološka i DNK analiza potvrdila da u njoj počivaju zemni ostaci ktitora – despota Stefana Lazarevića (upokojenog 19. jula 1427. godine).

Resavska pećina: Podzemna palata u krečnjaku Babine glave

Nastavljajući put dolinom Resave 20 kilometara jugoistočno od Despotovca, u krečnjačkom brdu Babina glava na obodu kraškog polja Divljakovac (nadmorska visina 485 metara), nalazi se Resavska pećina – jedna od najstarijih ispitanih i svakako najposećenijih pećina u Srbiji.

Iako su za njen ulaz vekovima znali samo lokalni čobani koji su se u njoj sklanjali sa stadima ovaca od letnjih oluja, pećinu su 1962. godine prvi istražili svilajnački planinari i speleolozi na čelu sa dr Jovanom Petrovićem, a za turiste je svečano otvorena 1972. godine. Od ukupno istraženih 4,5 kilometara pećinskih kanala raspoređenih na tri sprata (galerije), za posetioce je uređena kružna betonska staza dužine 800 metara koja prolazi kroz gornju i srednju galeriju.

Dvorane i pećinski nakit

Starost same pećine procenjuje se na oko 80 miliona godina, dok najstariji pećinski nakit (stalaktiti, stalagmiti, pećinski stubovi – stalagnati, draperije i okamenjeni vodopadi) datira od pre 45 miliona godina. Zbog različitog mineralnog sastava vode koja je vekovima kapala kroz pukotine krečnjaka, nakit u Resavskoj pećini pojavljuje se u tri osnovne boje:

• Crvena boja (potiče od oksida gvožđa),
• Bela boja (čist kristalni kalcijum-karbonat),
• Žuta boja (Sa primesama gline).

Kretanjem kroz pećinu u pratnji vodiča posetioci prolaze kroz niz tematski nazvanih dvorana: 1. Dvorana sraslih stubova (Kolonada): Poznata po masivnim žućkastim stubovima od kalcita koji spajaju pod i tavanicu od ulaza u pećinu. 2. Dvorana košnica: Tavanica prekrivena specifičnim zvonastim udubljenjima nastalim nekadašnjim vrtložnim kretanjem vode. 3. Predvorje istorije: Mesto gde su speleolozi pronašli kamenu sekiru, vrhove kopalja, ognjište i lobanju polarne lisice, što dokazuje da je pećina služila kao stanište praistorijskog čoveka. 4. Kristalna dvorana: Sa formacijama koje podsećaju na „Obešeno jagnje", „Zatvor" (kavez od belih i crvenih stubova) i „Stopalo slona". 5. Koncertna dvorana (Dvorana kipova): Najveća i najakustičnija dvorana u pećini, čiji svod drži centralni noseći stub visok preko dvadeset metara i prečnika dvanaest metara. U ovoj dvorani nalaze se i zaštitni simboli pećine – skulpture majke sa detetom od belog i crvenog kristala poznate kao „Majka sa detetom" (ili „Statua kipova"), kao i „Krivi toranj u Pizi". 6. Bobanova dvorana i Koralni kanali: Poznati po koralnom nakitu nastalom taloženjem kalcijum-karbonata iz vazdušnih strujanja i „Kanjonu suza".

Spomenik prirode Lisine: Vodopad Veliki buk i vrelo Veliko vrelo

Na svega deset kilometara od Resavske pećine, u dubokoj uvali ispod vertikalnih krečnjačkih odseka planine Beljanice, smešten je hidrogeološki kompleks Lisine, zaštićen kao spomenik prirode od izuzetnog značaja. Ovaj prostor obuhvata krak reke Resave, snažno kraško vrelo Veliko vrelo i veličanstveni vodopad Veliki buk (često nazivan i vodopad Lisine).

Vodopad Veliki buk nastaje na kratkom, ali vodom izuzetno bogatom toku rečice Vrelo, svega nekoliko stotina metara ispod njenog izvorišta pod stenama Beljanice, neposredno pre nego što se ona ulije u reku Resavu. Voda se sa visine od preko dvadeset metara obrušava niz strme naslage bigra (sige) u amfiteatralno smaragdno-zeleno jezerce okruženo mahovinom i stoletnim stablima bukve. Dugo vremena Veliki buk je smatran najvišim vodopadom u Srbiji, sve dok krajem dvadesetog veka geografi nisu precizno izmerili visokoplaninske kaskadne vodopade na Staroj planini (Kaluđerski skok, Tupavica, Kopren), ali Veliki buk u Lisinama i danas ostaje najpristupačniji i vodom najpostojaniji bigreni vodopad u našoj zemlji, koji ne presušuje čak ni tokom najsušnijih avgustovskih dana.

Drvene pešačke staze i mostići vode posetioce do samog podnožja vodopada, gde sitne kapljice raspršene vode (vodeni aerosol) stvaraju osvežavajuću mikroklimu bogatu negativnim jonima. Uz sam tok rečice Vrelo nalaze se vodenice potočare u kojima se i danas na vodenični kamen melje belo i žuto kukuruzno brašno, kao i restorani sa drvenim terasama iznad samih kaskada.

Prašuma Vinatovača, kanjon Resave i Senjski Rudnik

Za ljubitelje planinarenja, speleologije, džip-tura i industrijskog nasleđa, okolina Despotovca nudi još tri dragulja koji zaokružuju turističku ponudu Gornje Resave:

• Strogi rezervat prirode „Vinatovača": Smeštena u srcu Kučajskih planina, na nadmorskoj visini od 640 do 800 metara, Vinatovača je jedina prava prašuma u Srbiji u kojoj ljudska sekira nije kročila više od tri i po veka (od sedamnaestog veka). U ovom rezervatu rastu gorostasna stabla bukve stara preko 350 godina, visine preko 40 metara i obima debla većeg od tri metra, dok kroz šumu protiče potok Vinatovac u kojem živi autohtona potočna pastrmka.
• Kanjon (klisura) reke Resave i uvala Rečke: Između Lisine i Vinatovače pruža se divlji kanjon Resave sa suženjem poznatim kao Sklop, gde se vertikalne litice približavaju na svega nekoliko metara. Planinarske staze koje vode od Lisine ka vrhu Beljanice (1.339 m) spadaju među najlepše vidikovačke rute u istočnoj Srbiji.
• Senjski Rudnik i Muzej ugljarstva: Na suprotnoj, južnoj strani opštine Despotovac nalazi se Senjski Rudnik, najstariji aktivni rudnik mrkog uglja u Srbiji, otvoren još 1853. godine za potrebe kragujevačke Topolivnice. Čitavo rudarsko naselje ima status eko-muzeja pod zaštitom Saveta Evrope. Posebnu atrakciju predstavlja parna izvozna mašina iz 1872. godine (proizvedena u Gracu), koja i danas besprekorno radi i spušta rudare u jamu na dubinu od 150 metara, kao i Muzej ugljarstva, radničke kasarne, crkva Svetog Prokopija i lokacija na kojoj je sniman čuveni film „Petrijin venac".

Pregled ključnih atrakcija i udaljenosti u Gornjoj Resavi

Kako biste lakše isplanirali raspored obilaska tokom vikenda u Despotovcu, u tabeli su prikazane ključne tačke, njihova udaljenost od centra Despotovca i preporučeno vreme zadržavanja:

Gastronomija, manifestacije i smeštaj u Despotovcu i Lisinama

Boravak u Gornjoj Resavi nezamisliv je bez uživanja u trpezi koja spaja planinsku svežinu Beljanice i plodnost pomoravskih sela. U etno-restoranima u samom podnožju vodopada Veliki buk u Lisinama i u dolini Resave gosti mogu ručati na drvenim terasama uz šum slapova. Apsolutni gastronomski simbol ovog kraja je resavska potočna i kalifornijska pastrmka, uzgajana u protočnim bazenima kroz koje neprekidno teče ledena, kiseonikom bogata izvorska voda sa vrela Beljanice. Pastrmka se služi pržena sa belim lukom i peršunom, pečena na ćumuru ili dimljena na bukovoj piljevini.

Pored ribe, tradicionalni jelovnik Gornje Resave čine:

• Kačamak i proja od brašna iz vodenice potočare, preliveni starim resavskim kajmakom i ovčijim sirom sa Kučajskih bačija,
• Beljanička jagnjetina i teletina ispod sača, pripremana satima u žaru bukovog drveta,
• Sušenica, domaće kobasice i vrganji ubrani u šumama Beljanice i pripremljeni na luku ili u čorbi,
• Beljanički šumski i livadski med, kao i slatko od divljih jagoda, kupina i borovnica.

U kulturnom kalendaru Despotovca centralno mesto zauzimaju dve manifestacije međunarodnog značaja koje se održavaju svakog avgusta pod zidinama manastira Manasije: 1. „Dani srpskoga duhovnog preobraženja" (od 19. do 28. avgusta) – prestižna kulturna, naučna i umetnička smotra posvećena srednjovekovnoj baštini, književnosti, horskoj muzici i likovnoj umetnosti. 2. Međunarodni festival viteštva „Just Out" (Džast aut) – jedinstveni trodnevni spektakl krajem avgusta u kojem stotine viteških družina iz više od dvadeset zemalja sveta pod bedemima Despotove kule oživljavaju srednjovekovne turnire u oklopima, streličarstvo, stare zanate i viteške tabore.

Kada je reč o smeštaju, posetiocima su na raspolaganju hoteli, moteli, brvnare, seoska turistička domaćinstva i moderni apartmani sa bazenima u samim Lisinama (Strmosten), Jelovcu, Sladaji, Lomnici i u gradu Despotovcu. Za potpuni pregled ugostiteljskih objekata, kontakata smeštaja, servisa i lokalnih usluga u ovom kraju, posetite poslovni i turistički adresar za Despotovac na portalu 381info.com.